Previous Sutra
Next Sutra

Sutra 15

प्रज्ञाशास्त्रचक्षुर्हि राजाल्पेनापि प्रयत्नेन मन्त्रमाधातुं शक्तः परानुत्साहप्रभाववतश्च सामादिभिर्योगोपनिषद्भ्यां चातिसंधातुम् ॥ कZ_०९.१.१५ ॥

prajñāśāstracakṣur hi rājā alpenāpi prayatnena mantram ādhātuṃ śaktaḥ parān utsāha-prabhāvavataś ca sāmādibhir yogopaniṣadbhyāṃ ca atisaṃdhātum

الملك الذي يمتلك الحكمة وعينَ علم السياسة يستطيع، ولو بجهدٍ يسير، أن يضع استراتيجيةً سليمة؛ كما يستطيع أن يناور خصوماً يملكون المبادرة والقوة الفاعلة، بوسائل مثل المصالحة وسائر الحيل، وبالأساليب السرّية أيضاً.

प्रज्ञा-शास्त्र-चक्षुःthe eye (insight) of wisdom and the treatise (i.e., scriptural/political knowledge as vision)
प्रज्ञा-शास्त्र-चक्षुः:
TypeNoun
Rootचक्षुस् (√चक्ष्)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; समासः—प्रज्ञायाः शास्त्रस्य च चक्षुः (द्वन्द्व-षष्ठीसमासार्थः)
हिindeed, for
हि:
TypeParticle
Rootहि
Formनिपात (हेतौ/निश्चये)
राजाthe king
राजा:
TypeNoun
Rootराजन्
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन
अल्पेनwith little
अल्पेन:
TypeAdjective
Rootअल्प
Formनपुंसकलिङ्ग (अल्पम्) तृतीया एकवचन; प्रयत्नेन इति सह करणार्थे
अपिeven
अपि:
TypeParticle
Rootअपि
Formनिपात (अपि = even/also)
प्रयत्नेनby effort
प्रयत्नेन:
TypeNoun
Rootप्रयत्न
Formपुंलिङ्ग, तृतीया एकवचन (करण)
मन्त्रम्counsel; state policy/advice
मन्त्रम्:
TypeNoun
Rootमन्त्र
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया एकवचन (कर्म)
आधातुम्to establish/lay down (a policy); to adopt counsel
आधातुम्:
TypeVerb
Root√धा (आ-धा)
Formतुमुन्-प्रत्ययान्त अव्यय (infinitive); आ + √धा = स्थापितुं/निवेशयितुम्
शक्तःis able
शक्तः:
TypeParticiple
Rootशक्
Formभूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; ‘राजा’ इति विशेष्येण सह
परान्others (opponents)
परान्:
TypePronoun/Adjective
Rootपर
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया बहुवचन (कर्म)
उत्साह-प्रभाव-वतश्who possess energy and power/influence
उत्साह-प्रभाव-वतश्:
TypeAdjective
Rootवत् (प्रत्यय)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया बहुवचन; ‘उत्साह’ ‘प्रभाव’ इत्यस्य युक्ताः = उत्साहप्रभाववन्तः; ‘परान्’ इति विशेषणम्
and
:
TypeConjunction
Root
Formसमुच्चयार्थक अव्यय
साम-आदिभिःby conciliation and the other means (gift, punishment, dissension, etc.)
साम-आदिभिः:
TypeNoun
Rootसामन्
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया बहुवचन; ‘आदि’ इत्यनेन दान-दण्ड-भेदादीनां ग्रहणम्
योग-उपनिषद्भ्याम्by stratagems (yoga) and secret devices/counsels (upanisads)
योग-उपनिषद्भ्याम्:
TypeNoun
Rootउपनिषद्
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया/पञ्चमी/सप्तमी द्विवचन; अत्र करणार्थे तृतीया द्विवचन (द्वाभ्याम्)
and
:
TypeConjunction
Root
Formसमुच्चयार्थक अव्यय
अतिसंधातुम्to outmaneuver/overreach (them); to overcome by superior combination of means
अतिसंधातुम्:
TypeVerb
Root√धा (अति-सम्-धा)
Formतुमुन्-प्रत्ययान्त अव्यय (infinitive); अति + सम् + √धा = अतिशयेन संयोजयितुं/अतिशयेन साधयितुं; अर्थे—अतिक्रम्य साधयितुं/अतिशयेन पराजेतुम्
K
king
O
opponents/enemies

FAQs

That trained political understanding multiplies effectiveness—reducing required effort and enabling indirect methods to defeat materially stronger adversaries.

As confidential/secret techniques of statecraft—covert operations, deception, psychological tactics, and hidden arrangements used alongside open diplomacy.